«افسانه» با سخنی خطاب به شاعر جوان آغاز می‌شود؛ سخنی درباره آزادی زبان، گنجایش شعر و امکان گفت‌وگوی طبیعی میان شخصیت‌ها. دیباچه توضیح می‌دهد که ساختار این منظومه چگونه می‌تواند وصف، روایت و نمایش را در خود جای دهد و شخصیت‌ها را از اجبار به سخن‌گفتن در قالب‌های محدود رها سازد. تأکید اصلی بر بیان ساده معنی و بازنمایی طبیعت هر چیز است. پس از تقدیم منظومه به نظام وفا و درج تاریخ دی ۱۳۰۱، صحنه‌ای تاریک و سرد در یک دره شکل می‌گیرد. انسانی پریشان با دل خود سخن می‌گوید و از حاصل دلبستگی، فریب زمانه و اشک‌هایش می‌پرسد. سپس گفت‌وگوی عاشق و افسانه، روایت را پیش می‌برد؛ افسانه گاهی قصه‌ای بی‌سرانجام، گاهی صدایی برخاسته از دل و گاهی خود عشق معرفی می‌شود. خاطرات کودکی، قصه‌های مادر، بازی کنار چشمه و رودخانه، ترس در شب و تنهایی کوهستان، در پرسش‌های عاشق حضور دارند. باد سرد، آشیانه متروک، کلبه چوبی، پیرزن روستایی و دختر اندوهگین، تصویرهایی هستند که احساس فقدان را ملموس می‌سازند. منظومه میان یاد گذشته و جست‌وجوی معنای رنج حرکت می‌کند و زبان دل را در برابر میل به شهرت قرار می‌دهد. در صفحات پایانی ارائه‌شده، افسانه عاشق را به دیدن دگرگونی فصل دعوت می‌کند. شکافتن برف، جوشیدن چشمه، بازگشت چوپان و رنگ‌گرفتن دشت، امکان برخاستن از اندوه و توجه دوباره به زندگی را پیش چشم می‌آورند.