این کتاب به زمینه‌های تاریخی و فکری پیدایش اندیشهٔ اعتزالی و مذهب اهل رأی در جامعهٔ اسلامی می‌پردازد. پیشگفتار، بحث را از حضور ایرانیان در بصره و کوفه آغاز می‌کند و نقش نسل‌های نخست مسلمانان ایرانی را در شکل‌گیری مباحث دینی برجسته می‌سازد. در روایت کتاب، مواجههٔ میراث فکری پیشین با باورهای دینی تازه، پرسش‌هایی دربارهٔ اختیار انسان، مسئولیت اخلاقی و عدالت خدا پدید می‌آورد. محور اصلی این صفحات، نسبت میان عقل و پذیرش ظواهر متون دینی است. بحث صفات خدا، امکان رؤیت او، معنای عرش و مسئلهٔ قدیم یا مخلوق بودن قرآن، نمونه‌هایی از اختلاف‌های کلامی مطرح‌شده‌اند. متن می‌کوشد نشان دهد چرا برخی اندیشمندان برای توضیح این مسائل به تفسیر عقلی روی آوردند و چگونه موضوع پاداش و کیفر با آزادی اراده پیوند یافت. این توضیحات با رویکرد تفسیری و انتقادی کتاب عرضه می‌شوند. بخش پایانی صفحات ارائه‌شده بر ابوحنیفه تمرکز دارد و پیشینهٔ خانوادگی، جایگاه علمی و مخالفت‌های پیرامون آرای او را بازگو می‌کند. نمونه‌هایی از دیدگاه‌های فقهی دربارهٔ حقوق غیرمسلمانان، نظریهٔ انتخاب خلیفه و مقاومت در برابر پذیرش منصب قضایی آورده می‌شود. همچنین داستان پادرمیانی برای آزادی همسایهٔ کفاش، تصویری از تساهل اجتماعی او در روایت متن ارائه می‌دهد. حاصل این مباحث، مقدمه‌ای برای شناخت تقابل تاریخی نواندیشی دینی و اسلام سنتی است؛ تقابلی که کتاب آن را با پرسش‌های کلامی، تصمیم‌های سیاسی و رفتارهای روزمره توضیح می‌دهد.