وقت در این کتاب تنها وسیله‌ای برای تنظیم کارهای روزانه نیست؛ با خود زندگی و فرصت محدود انسان پیوند دارد. مقدمه با اشاره به گردش شب و روز، حرکت خورشید و ماه و شمارش نفس‌های آدمی، خواننده را به تأمل دربارهٔ لحظه‌هایی دعوت می‌کند که می‌گذرند و بازنمی‌گردند. آیات قرآن در این بحث، زمینه‌ای برای توضیح نظم زمان و مسئولیت انسان در استفاده از عمر فراهم می‌سازند. فهرست کتاب مجموعه‌ای از حکایت‌ها و سخنان دربارهٔ کوشش علمی بزرگان را نشان می‌دهد. توجه ابو‌یوسف به مسائل علمی در هنگام احتضار، آموختن مسئله‌ای دربارهٔ میراث توسط ابوریحان بیرونی در واپسین لحظات زندگی و تنظیم اوقات ابن جریر طبری، از نمونه‌های برجستهٔ این نگاه‌اند. روایت خرید قلم برای محروم نشدن از درس نیز نشان می‌دهد که فرصت آموزش برای برخی دانش‌پژوهان چه اندازه ارزش داشته است. در کنار این حکایت‌ها، حجم تألیفات دانشمندان و استمرار مطالعه و نگارش آنان مطرح می‌شود. بحث به نقل سرگذشت‌ها محدود نمی‌ماند. انتخاب وقت و محل مناسب برای حفظ، دوری از محیط‌های پرهیاهو، تقسیم کارها بر اساس زمان مناسب و مقدم داشتن کار مهم‌تر، موضوعات عملی دیگری هستند که در فهرست دیده می‌شوند. خستگی، سستی، خواب و استراحت نیز در ارتباط با بهره‌گیری از فرصت بررسی می‌شوند. تأکید بر جوانی و پیامدهای اتلاف وقت، این اثر را به دعوتی برای بازنگری در عادت‌های مطالعه، کار و زندگی روزانه تبدیل می‌کند.