اسلام آیین رشد و ترقی به رابطهٔ باور دینی با زندگی اجتماعی و سیاسی مسلمانان می‌پردازد و جدایی عبادت از مسئولیت عمومی را به پرسش می‌گیرد. بحث آغازین کتاب از این انتقاد شکل می‌گیرد که فعالیت سیاسی، مسلمانان را از تربیت روحی دور کرده است. در پاسخ، تربیت روحی تنها خلوت و عبادت فردی دانسته نمی‌شود؛ اهتمام به امور مسلمانان، دفاع از دین و فعالیت فکری نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد. پیشگفتار با تصویر مسلمان گرفتار بحران آغاز می‌شود و ایمان را تکیه‌گاه او در برابر فشارها معرفی می‌کند. سپس با نمونه‌هایی از تاریخ اسلامی و نقل سخنان و اشعار، نسبت عبادت، نوشتن و دفاع از جامعه توضیح داده می‌شود. شیوهٔ گفت‌وگویی مطالب نیز برای نزدیک‌کردن بحث به ذهن خواننده و کاستن از خستگی مطالعه انتخاب شده است. در فصل «مسلمان بین عقل و مسئولیت»، معیارهای مادی سنجش سود و زیان فعالیت‌های دعوت اسلامی بررسی می‌شود. بحث، استفاده از تجربه را رد نمی‌کند، اما محدودکردن تصمیم‌ها به نتیجهٔ محسوس و قطعی را کافی نمی‌داند. روایت نبرد بدر، تفاوت شمار نیروها، آمادگی نظامی و وضعیت روانی دو طرف، نمونهٔ اصلی این استدلال است. فهرست کتاب همچنین مباحث اسلام و سیاست، ملی‌گرایی، جنگ، ماهیت فتوحات، مقابله با استبداد، سنت‌ها، دوگانگی آموزشی و حدود را معرفی می‌کند. مقدمهٔ چاپ دوم از افزودن بحث حدود و خاتمه‌ای دربارهٔ هدف نوشتن و مسئولیت نویسندگان مسلمان خبر می‌دهد.